این ایام، یادآور فداکاری‌ها و اندیشه‌های بلند رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای(ره) است. یادداشت شماره سوم را با محوریت راهکارهای «ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن»، «انس با قرآن» و بخش ابتدایی «قرآنی شدن فضای جامعه» را در ادامه می‌خوانید:

۶. ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن

‏ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن از راهکارهای دستیابی به هدایت‌های استوار قرآن است. مقام معظم رهبری نیز در تبیین این راهکار فرمودند: «باید کاری کنیم؛ آن هم تلاش کنیم که مفاهیم قرآنی در کل مفاهیم عمومی ملت مسلمان جای خود را بگیرد» (بیانات، ۱۳۹۶/۲/۷).
در سخنی دیگر نیز فرمودند: «اینجا عرض می‌کنم [این است که] ما معارف در قرآن داریم، مفاهیم در قرآن داریم که این مفاهیم حقیقتاً سازنده زندگی مقید، عالمانه، اما اساسی است؛ حقیقتاً مبنای ایجاد، اما اساسی از قریب است؛ در قرآن این مفاهیم را داریم. برای اینکه این مفاهیم مورد عمل قرار بگیرد و تحقق پیدا کند، اول باید این مفاهیم را در بیانات و ارکان جامعه اسلامی جا داد و ترویج کرد تا برای همه مردم آشکار شود که هیچ چیز در جامعه اسلامی تبدیل شود به مسلمات فکر، به اولین ارکان مشترک بین همه اقشار مردم؛ این کار را باید بکنیم تا برای جامعه اسلامی این مفاهیم را جای خود بگیرد. ما در این مرحله هنوز قریب هستیم، ما در این مرحله هنوز مشکل داریم؛ این کار است که باید در زمینه قرآن انجام بگیرد. این حفظ و این تلاوت، این تجوید، این حفظ – که همه این‌ها لازم و حسنه است – مقدمه آن و فهم عمومی و درک عمومی است» (بیانات، ۱۳۹۶/۲/۷).

در بیانی دیگر در مورد شرط و اثر نهادینه شدن مفاهیم قرآن در زندگی جامعه فرمودند: «معنای اینکه ما می‌گوییم [اگر] به قرآن عمل کنیم، زندگی درست می‌شود، این است. معارف قرآنی که در قرآن وجود دارد، این معارف باید تبدیل شود به مفاهیم عمومی و بین مردم؛ آن هم تکرار شود، آن هم تبلیغ شود، آن هم درباره آن تحقیق شود، آن هم بنویسند، آن هم شورا و اساتید و دانشمندان درباره آن نظر بکنند که این‌ها شود از واضحات و بیّنات جامعه اسلامی؛ البته این کار آسانی نیست، از دسترسی همه آسان نیست، نمی‌توانند که حالا این کارها را اگر بخواهیم بکنیم، عدد سال‌ها طول می‌کشد؛ نه، اگر اول در اول دین اعمال بکنند، این کارها نیز خود تحقق پیدا می‌کند؛ نه، اگر اول در اول دین عمل بکنند، این کارها نیز خود تحقق پیدا می‌کند» (بیانات، ۱۳۹۶/۲/۷).

این کار در جامعه که مورد نظر مقام معظم رهبری است، مسیر حفظ و تفسیر در طول تاریخ بوده است. ایشان در ادامه این راهکار فرمودند: «یک کار دیگر، حفظ و تفسیر است؛ تفسیر امر بسیار بسیار مهم است. سال‌های متمادی این است، سال‌های گذشته، عمداً نهادها و محترم، ریاست محترم، سال‌های قبل‌تر، به امر – به شما یاد می‌دهند، شما را به سوی «اهم» هدایت [می‌کند]؛ «اهم» در چه چیز؟ «اهم» در زندگی دنیوی، «اهم» در سر علیت، «اهم» در ایجاد حاکمیت و حیات اگر با قرآن انس دارید، مطالعه کنید، فکر کنید، عمل کنید، سطح معارف جامعه را بالا ببرید. بالاتر اینکه فرمود: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» (اسراء، ۹)؛ این قرآن «اقوم» را – «اقوم» یعنی استوارتر، بهتر، که حق حیات حقیقی است – برای شما هدایت می‌کند. مفاهیم قرآنی «اقوم» در زندگی حقیقی و در همه امور می‌شود، این می‌شود.

البته امروز ما الحمدلله نیز پیشرفت کرده‌ایم؛ اما کم است؛ نسبت به آنچه باید باشد کم است، با اینکه نسبت به گذشته بسیار زیاد است؛ لیکن بیشتر از این [باید باشد]. باید کاری شود که جامعه ما، مردمان ما، معارف قرآنی حاکم بر ذهن‌ها باشند. اگر این شد، خود استدلال به آیات و ما با معارف قرآنی انس بگیرید؛ عقیدتاً درک می‌کنید، هدف درک می‌کنید، ایمان‌ها عمل می‌شود، حرکت‌ها [به نتیجه می‌رسد]» (بیانات، ۱۳۹۸/۲/۱۶).

‏۷. اُنس با قرآن

‏انس دائم با قرآن یکی از راهکارهای دستیابی به اثبات کارکردها و اهداف قرآن است. از همین رو، در بعضی از آیات و روایات نسبت به استمرار تلاوت بعضی از آیات و سوره‌های قرآن در شب و روز سفارش شده است. به عنوان مثال، در باره سوره یس آمده است که امام صادق (علیه السلام) در فضیلت تلاوت سوره یس فرمودند: «اما هر کس خود را با تلاوت سوره یس حفظ کند، همچنین به وسیله آن نفس خود را (از سقوط و گمراهی) حفظ کند، هر شب یا هر روز این سوره را بخواند، هیچ یک از گناهان را نمی‌بخشد؛ «حَتَّی یَقُومَ أَمْ لَکُمْ وَرُوحَکُمْ بِشِفَاءٍ سُورَةِ النُّورِ وَحَتَّی بِهَا نِسَاءَکُمْ وَرَبِّ مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَتَهَا کُلَّ یَوْمٍ أَوْ کُلَّ لَیْلَةٍ لَمْ یَلْقَ أَحَدٌ مِنْ بَیْنِهِ أَبَداً حَتَّی یَمُوتَ» (طبرسی، ۱۳۷۲، ج ۷، ص ۱۲۲).

ابو ایوب رازی در باره نقش سیاست، جامعه، ادب و غیره و انس با قرآن در دستیابی به ذائقه‌های قرآنی می‌گوید: «در بیانیه‌ای که من آن را یک بار مطالعه کرده‌ام، چه بسا بیانیه‌های طولانی و کوتاهی که فقط این‌گونه نیست و همیشه نور می‌دهد، این‌گونه نیست که هر بار مطالعه می‌کنم و هر بار می‌شنوم، می‌توانم در بیان آن به گونه‌ای که می‌خواهم، از آن استفاده کنم. اما بیان قرآن این‌گونه است» (محمد بن یوسف، ۱۳۶۶، ص ۷۴۴).

مقام معظم رهبری در باره راهکار دستیابی به این کارکرد و تأثیرگذار بودن قرآن فرمودند: «قرآن یک اثر نظری و عملی است، یعنی یک نکته از عظمت قرآن که در دل‌ها اثر می‌گذارد، مثل آهن‌ربا به شما جذب می‌شود، همین نور و نظریه قرآن بود. عرب‌ها، هم موسیقی الفاظ را می‌فهمیدند، هم با بیانات ادبی آشنا بودند – در محیط عرب این‌گونه بود که شبیه آن را داشت – دیدید یک پدیده‌ای را شنیده‌اید؛ نه شعر است، نه نثر است، اما یک پدیده نظری در قالب آن است. این همان چیزی است که امیرالمؤمنین (علیه السّلام) می‌فرماید: «ابْنُهُ عَمِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ» (نهج البلاغه، ۱۳۹۵، ج ۱، ص ۲۳۶)؛ «عمیق» یعنی آن بیانات شگفت‌انگیز، آن بیانات که حیرت می‌آفریند؛ بیانات در قرآن این است که انسان در مقابل آن قرار می‌گیرد. البته ما که نسبت به سایرین و غیر عرب‌ها نیز از عرب‌ها این طریق را درک نکنند؛ [ولی] با انس با قرآن می‌شود درک کرد. هر انسان با قرآن انس بگیرد، زیاد تلاوت کند، زیاد با آن باشد، این صدا، این مشهد، چقدر زیبا است، چقدر آیات دارد که می‌فهمد که غیر از نکات معنایی است» (بیانات، ۱۳۹۸/۲/۱۶).
مقام معظم رهبری نیز در باره ضرورت انس با قرآن در طول سال‌ها و در مساجد و محافل زندگی و نقش آن در تحقق کارکردهای قرآن فرمودند: «اشکال سوم این است که ما در ماه مبارک رمضان، ماه تلاوت قرآن، ماه نزول قرآن، ماه لیله القدر، ماه حفظ و ماه انس هستیم. ما همه این‌ها را داریم و ماه مبارک رمضان تمام شد، قرآن را باید از خود دور کنیم. دائماً باید با قرآن مرتبط باشیم، با سیم بگذاریم آن را، این نباید مأیوس باشیم. حالا در روایات داریم که هر روز حداقل پنجاه آیه قرآن بخوانید. «یُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ إِذَا أَعْتَقَ أَنْ یَقْرَأَ بِعَدَدِ الدِّیَةِ خَمْسِینَ آیَةً مِنْ کُلِّ یَوْمٍ» (طوسی، ۱۳۶۵، ج ۲، ص ۱۳۸)؛ «مستحب است برای مردی که آزاد شد که هر روز پنجاه آیه از قرآن بخواند.» در روایاتی دیگر نیز آمده است: «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: الْقُرْآنُ عَهْدُ اللَّهِ إِلَی خَلْقِهِ فَقَدْ یَنْبَغِی لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ یَنْظُرَ فِی عَهْدِهِ وَأَنْ یَقْرَأَ مِنْهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسِینَ آیَةً» (حر عاملی، ۱۳۸۰، ج ۶، ص ۱۹۸)؛ «قرآن عهد خداست به خلق، از همین رو سزاوار است هر مسلمان هر روز در این عهد نگاه کند و پنجاه آیه را مطالعه کند.» البته این مطالعه پنجاه آیه، یکی از میانجی‌هاست. اگر نمی‌رسیدید، ده آیه قرآن بخوانید؛ بگویید سوره حمد را می‌خوانیم، این چند آیه سوره حمد با چند آیه سوره «قل هو الله احد» – یک دور – می‌شود همان ده آیه که شصت می‌گویید. نه، غیر از آن قرآنی که در میان می‌خوانید – چه میان کار، چه میان فریضه – قرآن ده آیه، پنجاه آیه، عدد آیه بخوانید. قرآن را برای تدبر و فهمیدن و استفاده کردن بخوانید» (بیانات، ۱۳۸۶/۶/۲۲).

ایشان در بیانی دیگر خطاب به جوانان و شرافت تکلیف فرمودند: «علی‌الخصوص، فرزندان من! من توصیه می‌کنم از همین حالا، از همین زمانی که تشرف به تکلیف پیدا کرده‌اید، رابطه خود را مستحکم داشته باشید؛ با قرآن انس پیدا کنید. هر روز یک مقدار – ولو چند آیه – قرآن بخوانید تا توجه به معانی قرآن پیدا کنید. قرآن شما را هدایت می‌کند: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» (اسراء، ۹)؛ شما را با خدای متعال مستحکم می‌کند... علی‌الخصوص فرزندان من! با قرآن شما را به راه راست هدایت می‌کند» (بیانات، ۱۳۹۵/۵/۱۱).

مقام معظم رهبری در باره نقش انس و نیاز به قرآن در رفع مشکلات جامعه نیز فرمودند: «اگر این‌ها با قرآن مأنوس شوند، بسیار مشکلات جامعه حل خواهد شد» (بیانات، ۱۳۸۸/۷/۲۸). ایشان در باره اثر و حیات انس با قرآن فرمودند: «علی‌الخصوص فرزندان من! قرآن، حیات است. حقیقتاً در حیات شأن ما می‌شود. اگر با قرآن انس پیدا کنید، می‌بینید که در حیات شما اتفاق می‌افتد. به برکت قرآن، حیات شما نورانی می‌شود. آیا این بهتر نیست؟ «یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ». به وسیله قرآن است که خدای متعال می‌فرماید: «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ» (بقره، ۲۵۷). به برکت قرآن است که شما از ظلمت‌های نام، اشتباهات، عقاید غلط، به هدایت الهی پیدا می‌کنید. قرآن، بیان معرفت است. ما در زمینه زندگی، در زمینه آینده، در زمینه تکلیف و غیره، در زمینه هدف از وجود، در زمینه بسیاری از زمینه‌های دیگر، نیز از مسائل را می‌دانیم. قرآن، بیان معرفت، بیان ایجاد، بیان سیاست، بیان شفا، بیان استقامت، بیان هدف، بیان سعادت، بیان راهکار، بیان اصلاح، بیان هدایت است. قرآن در هر عصر می‌تواند بهترین وسیله سعادت انسان‌ها باشد» (بیانات، ۱۳۷۳/۱۰/۱۴).

ایشان در باره نقش انس و اسلام به قرآن در تعیین مسیر سرنوشت نیز فرمودند: «اگر مسلمانان با قرآن انس می‌داشتند، ضوابط اسلامی دیگر بود. «مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الْجَنَّةِ» (حر عاملی، ۱۳۸۰، ج ۶، ص ۱۷۱)؛ «هر کس قرآن را پیش روی خود قرار دهد، او را به بهشت می‌برد.» «وَمَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّارِ»؛ «هر کس آن را پشت سر خود قرار دهد، او را به آتش می‌برد.» «وَ هُوَ الدَّلِیلُ عَلَی خَیْرِ سَبِیلٍ»؛ «و قرآن، راهنمای بهترین راه است» (بیانات، ۱۳۶۹/۱۲/۱۵).

‏۸. قرآنی شدن فضای جامعه (بخش اول)

از راهکارهای تحقق کارکردهای قرآن در جامعه، قرآنی شدن فضای جامعه است. مقام معظم رهبری در این باره فرمودند: «علی‌الخصوص فرزندان من! بدانید که امروز دنیای اسلام محتاج قرآن است. در مضامین چندین آیات سوره آل‌عمران، بقره، انبیاء، احزاب، که شما در این باره خوانده‌اید، مطالب وجود دارد که امروز عشق و دین در دنیای ضعیف اسلام است. این‌هاست که ایمان شما را عمیق می‌کند؛ معرفت شما را مستحکم می‌کند؛ حیات شما را روشن می‌کند؛ جامعه را با این تبعات، هم ترقی می‌کند، هم حیات می‌گیرد. هر کس را به میدان می‌آورد و از آن‌ها می‌گوید. حیات جامعه را قرآنی و اسلامی کند، دشمن نمی‌تواند به آن نگاه کند. هر ملتی اگر بتواند سر خود را حفظ کند، مبنای ملی شود، اولین اقدامش این است که حیات خود را حفظ کند یا ملاک را باطل کنند و احساس توانایی را از بین ببرند. تا زمانی که احساس قدرت و توانایی در یک ملت وجود دارد، هیچ کس نمی‌تواند بر آن غلبه کند؛ ... این کار، احتیاج دارد به این که فضای جامعه قرآنی شود» (بیانات، ۱۳۸۹/۸/۶).